mondo

Parlamentarizam u Srbiji

UBOJITI SRPSKI PARLAMENTARIZAM

Da je početkom 20. veka parlamentarni život u Srbiji bio podjednako loš kao u poslednjih 15 godina potvrdjuju arhivski podaci o ubistvima, progonu i zabrani rada političkih neistomišljenika, što je, tridesetih godina, krunisano uvodjenjem otvorene dikature u kojoj je svaki politički angažman bio zabranjen.

Vuk Karadžić	Ljudevit Gaj	Dositej Obradović

Politički život pre Drugog svetskog rata u Jugoslaviji, stvorenoj na nacionalnim idejama Vuka Karadžića, Jerneja Kopitara, Dositeja Obradovića i Ljudevita Gaja o zajedničkoj državi koja garantuje slobodu i nacionalni identitet, obeležila je formalna parlamentarna demokratija koja je kasnije zakonski prevedena u otvorenu diktaturu. Kralj Aleksandar Karadordjević je od dolaska na vlast tretirao parlament samo kao paravan za sprovodjenje sopstvene političke volje - zabranjivao je rad političkim neistomišljenicima, hapsio ih i ubijao, dok na kraju nije uveo Šestojanuarsku diktaturu.

Aleksandar Karadjordjević	Svetozar Pribićević

Ta je diktatura uvedena po načelu vladavine „po milosti Božijoj“. Odredjena je i načelom da je kralj veličanstvo, a narod podanik. To je posve suprotno načelu parlamentarne monarhije, gdje je narod veličanstvo, a kralj nije ništa drugo nego organ naroda i države... Cilj (kralja Aleksandra) je osloboditi se svake kontrole i postati samodršcem... U Jugoslaviji pod kraljevom diktaturom ne može se ništa napisati, nijedna crta, nijedna riječ, čak ni protiv najnižeg državnog organa, pa počinio on i najveću zloupotrebu vlasti a da ne govorimo o kritici - koliko god umjerena i nevina bila - oblika vladavine (diktatorski režim) ili njegove politike“, piše, izmedju ostalog, jedan od najvećih kraljevih kritičara i ministar unutrašnjih poslova u prvoj vladi Kraljivine Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS) Svetozar Pribićević u knjizi „Diktatura kralja Aleksandra“. No, krenimo redom.

Od ideje do države

Probudjena nacionalna svest južnoslovenskih naroda iznedrila je početkom prošlog veka ideju jugoslovenstva a zatim i formiranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1. decembra 1918. godine u Beogradu. Nadolazeći Prvi svetski rat otvorio je mogućnost za rešenje problema južnoslovenskih naroda. Vlada Kraljevine Srbije na čelu sa Nikolom Pašićem je, naime, već 7. decembra 1914. godine u Nišu, donela Deklaraciju o ujedinjenju jugoslovenskih naroda, a zatim u proleće 1915. godine formirala Jugoslovenski odbor u Parizu, čiji je predsednik bio političar iz Dalmacije Ante Trumbić, a članovi Nikola Stojanović, Frano Supilo i Ivan Meštrović. Uticaj Odbora u Austrougarskoj nije bio veliki jer se nalazio u emigraciji, ali je prihvatio, uz izvesna neslaganja, Srbiju i Crnu Goru kao vodje oslobodjenja i ujedinjenja. Dve godine kasnije, Jugoslovenski odbor i srpska vlada potpisali su Krfsku deklaraciju, koja je precizirala težnje jugoslovenskih naroda ali ujedno i bila neka vrsta kompromisa – Odbor je prihvatio vladavinu dinastije Karadordjević u Jugoslaviji kao ustavnoj monarhiji, a srpska vlada izbore za ustavotvornu skupštinu i dvotrećinsku većinu za donošenje ustava.

Nikola Pašić	Ante Trumbić	Frano Supilo	Ivan Meštrović

Kraljevina SHS

U Zagrebu je u oktobru 1918. godine osnovano Narodno vijeće predstavnika Srba, Hrvata i Slovenaca iz Austrougarske, koje je postalo treći faktor u stvaranju zajedničke države, pored Jugoslovenskog odbora i srpske vlade. Narodno vijeće je 19. oktobra odbacilo ponudu cara Karla Habzburškog o formiranju trijalističke države. Hrvatski sabor je deset dana kasnije raskinuo državnopravne odnose sa Kraljevinom Ugarskom i Carevinom Austrijom. U Ženevi je 9. novembra usvojena Deklaracija o ujedinjenju Srba, Hrvata i Slovenaca u nedeljivu državnu celinu, a državno uredjenje je ostavljeno za ustavotvornu skupštinu. U Novom Sadu je 25. novembra skupština donela odluku o priključenju Kraljevini Srbiji, a dan kasnije u Podgorici, na Velikoj narodnoj skupštini srpskog naroda Crne Gore, doneta je odluka o ujedinjenju sa Kraljevinom Srbijom pod vodjstvom dinastije Karadjordjević. Konačno, 1. decembra 1918. godine, u prisustvu predstavnika svih jugoslovenskih naroda i regenta Aleksandra Karadjordjevića, formirana je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca.

Dvadeset dana kasnije stvorena je privremena vlada na čelu sa istaknutim srpskim političarem i članom radikalne stranke Stojanom Protićem. Potpredsednik vlade bio je Slovenac Anton Korošec, ministar unutrašnjih poslova Srbin iz Hrvatske Svetozar Pribićević, a šef diplomatije Ante Trumbić, predsednik Jugoslovenskog odbora. Prva vlada SHS imala je 20 ministara - 13 Srba, četiri Hrvata, dvojicu Slovenca i jednog muslimana. Formirano je i Privremeno narodno predstavništvo po nalogu regenta Aleksandra Karadjordjevića i vlade SHS, koji su činili predstavnici naroda iz svih krajeva Jugoslavije. Oni nisu birani na izborima već su ih delegirali Narodno vijeće, crnogorska Velika narodna skupština. Predstavništvo je imalo 272 poslanika, a svoj prvi akt, Zakon o izboru narodnih poslanika za Ustavotvornu skupštinu, donelo 9. septembra 1919. Tim aktom nije bilo garantovano opšte biračko pravo. Žene, vojnici i siromašni gradjani koji nisu plaćali porez nisu imali ni aktivno ni pasivno biračko pravo glasa. Ono je bilo rezervisano za muškarce sa navršenom 21 godinom života. Uporedo sa stvaranjem države, oživeo je i politički život, artikulisani su različiti pogledi na uredjenje državem, a programi stranaka su odražavali nacionalne i socijalne razlike. Za Srbe je, barem u početku, zajednička država bila ostvarenje težnji za zajedničkim životom sa sunarodnicima iz Austrougraske i ostalim jugoslovenskim narodima. Ista ideja postojala je i kod hrvatskog stanovništva ali je vremenom raslo nezadovoljstvo zbog, kako je isticano, prevelikog broja Srba na visokim državnim funkcijama.

Stojan Protić

U SHS su postojale radničke i gradjanske stranke. Radničke partije iz svih krajeva zemlje ujedinile su se 23. aprila na kongresu u Beogradu u Socijalističku radničku partiju Jugoslavije (SRPJ), čiji su ciljevi bili revolucionarna boba i pristupanje Trećoj internacionali. Na drugom kongresu 25. juna u Vukovaru SRPJ prihvata kao programski zadatak osvajanje vlasti revolucionarnim putem i diktaturu proletarijata, te menja ime u Komunistička partija Jugoslavije (KPJ). Gradjanske stranke bile su takodje vrlo jake u celoj Jugoslaviji. U Srbiji je to pre svega bila Narodna radikalna stranka, na čelu sa najznačajnijim srpskim političarem u novijoj istoriji, Nikolom Pašićem. Ona je zastupala interese vladajuće buržoazije, ali je imala pristalice i u srednjoj klasi i medju seljaštvom. Radikali su se zalagali za centralizovanu moharhiju sa dinastijom Karadjordjevića na čelu. Takodje, i Demokratska stranka Ljubomira Davidovića i Svetozara Pribićevića je bila srpski orijentisana ali je propagirala centralističko, unitarističko jugoslovenstvo, uz saradnju sa buržoazijom Hrvatske i Slovenije. Ona je imala pristalice u celoj zemlji, posebno medju srpskom buržoazijom, intelektualcima i finansijskim krugovima u Hrvatskoj. Obe stranke bile su žestoki protivnici radničke partije.

Izbori za Ustavotvornu skupštinu održani su 28. novembra 1920. godine, na kojima je od 11.646.985 stanovnika Kraljevine SHS pravo glasa imalo samo njih 2.480.623. To pravo iskoristilo je 64,95 odsto upisanih u birački spisak. Na izborima su učestvovale 22 stranke i jedna nestranačka organizacija. Birano je 419 poslanika u 56 izbornih jedinica. DS je osvojila 92, radikali 91, KPJ  59 i Hrvatska republikansko-seljačka stranka (HRSS) 50 mandata. Posle izbora počinju političke borbe stranaka u skupštini i van nje. Opozicija (KPJ, Socijalistički klub i Zemljoradnički klub Dragoljuba Jovanovića) je optuživala vlast, demokrate i radikale, da poslovnik nije u skladu sa izbornim zakonom i da nije poštovana Krfska deklaracija po kojoj je ustav moguće doneti samo dvotrećinskom većinom. HRSS se odlučila za bojkot parlamenta jer se zalagala za državu sa Hrvatskom kao ravnopravnim članom. Nova skupština je usvojila ustav 28. juna 1921. godine. Od ukupno 419 poslanika u skupštini je bilo njih 258, a za ustav su glasala 223 poslanika dok ih je 35 bilo protiv. Ustav, nazvan Vidovdanski, izglasan  je većinom od 53 odsto. Zvanični jezici postali su srpski, hrvatski i slovenački. Medjutim, demokratičnost ustava je dovedena u pitanje davanjem suprematije kralju nad skupštinom. Po ustavu su, naime, vlast zajednički vršili kralj i skupština, ali je on imao gotovo neograničena prava - mogao je da raspusti skupštinu, potvrdjuje i proglašava zakone, zastupa državu u medjunarodnim odnosima. Ustavom su gradjanima garantovani pravo glasa, udruživanja, zbora i dogovora i sloboda štampe. Medjutim, to je važilo samo na papiru, jer je u Kraljevini SHS vladala, u stvari, kvazi parlamentarna demokratija.

Da bi zabranila delovanje KPJ, oduzela joj mandate u parlamentu i zaustavila rastuće štrajkove, vlada SHS je decembra 1920. godine donela dekret pod imenom „Obznana“, koji je, kako je objašnjeno, bio usmeren na zaustavljenje „crvenog terora“. U julu 1921. godine ubijen je ministar unutrašnjih dela Milorad Drašković, što je režim iskoristio da 1. avgusta donese Zakon o zaštiti javne bezbednosti i poretka u državi. To je bila konačna potvrda totalitarne vladavine kralja Aleksandra, koji je išao i dalje pa je sam birao i ministre, ne obazirući se na skupštinu. Godine 1924. vlada SHS je odlučila da Zakon o zaštiti države i Obznanu primeni na HRSS - stranka je zabranjena a njen lider Stjepan Radić uhapšen, što je izazvalo nezadovoljstvo u Hrvatskoj . Nakon što je u martu 1925. godine na inauguracionoj sednici jedan od lidera HRSS-a priznao monarhiju i Vidovdanski ustav Radić je pušten iz zatvora a stranka dobija novo ime - Hrvatska seljačka stranka. Ona sklapa sporazum sa Pašićevim radikalima, a u jesen iste godine Radić postaje ministar prosvete. Ova koalicija se raspala godinu dana kasnije zbog sukoba oko uredjenja države.

Šestojanuarska diktatura Narednih godina politički život u SHS je bio podredjen željama kralja a ne demokratskim pravilima i Ustavu, o čemu svedoči podatak da je od 1921. do 1929. godine kralj postavio 23 vlade. Krajem dvadesetih godina u SHS jačaju sukobi na nacionalnoj osnovi. Ove i druge probleme kralj Aleksandar pokušava da reši uvodjenjem Šestojanuarske diktature, kojoj je prethodilo ubistvo dvojice poslanika HSS i ranjavanje predsednika te stranke Stjepana Radića u skupštini polovinom 1928. godine. Naime, posle polemike poslanika radikala i Seljačko-demokratske koalicije (Stjepan Radić-Svetozar Pribićević), radikalski poslanik Puniša Račić je rešio da se pištoljem obračuna sa neistomišljenicima. On je u parlamentu ubio Pavla Radića i Djuru Basaričeka, i ranio Stjepana Radića, koji je kasnije podlegao ranama.

Stjepan Radić

Kralj je nakon toga obznanio da nema više uslova za normalan politički život, raspustio skupštinu i preuzeo celokupnu vlast. Šestojanuarska diktatura donela je zabranu rada svih političkih partija, a vladu je formirao general Petar Živković, kraljev čovek od poverenja. Kralj je sprovodio diktaturu oslanjanjući se na grupu dvorskih demokrata i radikala, vrhove vojske, policije i krupnu buržoaziju. Pojačan je politički progon neistomišljenika, pa je tako 1929. uhapšen predsednik Samostalne demokratske stranke i bivši ministar unutrašnjih dela Svetozar Pribićević. On je proteran u Brus, odakle mu je, zbog lošeg zdravlja, omogućen odlazak u inostranstvo. Njegov koalicioni partner Vladko Maček je 1930. godine zatvoren na pet meseci. Progon političkih neistomišljenika kralj je formalno omogućio donošenjem zakona kojim je konstituisan Državni sud za zaštitu države. Kralj je još promenio ime države u Kraljevina Jugoslavija, doneo novi ustav i podelio zemlju na devet banovina i područje Beograda pod posebnom upravom. Novi, oktroisani ustav dao je ponovo kralju veliku moć, koji je za svoja dela odgovarao skupštini tek nakon što nešto učini. Uveo je dvodomni parlament sa narodnom skupštinom i senatom.

Šestojanuarska diktatura je trajala do ubistva kralja Aleksandra 1934. godine u Marseju, a posle njegove smrti zemljom je upravljalo namesništvo sa knezom Pavlom Karadjordjevićem na čelu, umesto maloletnog kralja Petra II. Nezadovoljstvo naroda je bivalo sve veće, porezi su rasli kao i siromaštvo. Januara 1935. godine u Beogradu su održane studentske demonstracije, na kojima je policija uhapsila više demonstranata i poslala ih u logor u Višegradu, prvi koncentracioni logor u zemlji. Usledili su protesti studenata i radnika širom zemlje u kojima je poginulo više ljudi.

Ubistvo kralja Aleksandra

Dve vlade - Jeftićeva i Stojadinovićeva

Prve izbore nakon šestojanuarske diktature raspisala je vlada Bogoljuba Jeftića, koji je smatran čovekom dvora. Oni su održani 5. maja 1935. godine i na njima je, za razliku od izbora 1931. godine, istaknuta lista udružene opozicije koju su činile DS, Zemljoradnička stranka, SDS, HSS i Jugoslovenska muslimanska organizacija (JMO). Jeftićeva vlada je optužena za falsifikovanje izbornih rezultata i neregularni izborni zakon. Na izborima je pobedila vladajuća koalicija sa 60 odsto glasova, i 303 poslanička mandata, dok je udružena opozicija dobila 30 odsto glasova i 67 poslaničkih mandata. U znak protesta Seljačko-demokratska koalicija (HSS i SDS) odlučila je da bojkotuje rad parlamenta.

Jeftića na čelu vlade zamenjuje Milan Stojadinović, koga su mnogi smatrali za profašistički orijentisanog političara. Loš rad njegove vlade doveo je do pogoršanja stanja u zemlji i raspisivanja novih izbora koji su održani 11. decembra 1938. godine. Po dve opozicione stranke iz Srbije (DS i Zemljoradnička stranka) i Hrvatske (HSS i SDS) su odlučile da samostalno izadju na izbore. I na tim izborima se dogodila velika kradja glasova, pošto je vlada, zahvaljujući izbornoj geometriji i lošem izbornom zakonu, osvojila 306 od 373 poslanička mandata, a udružena opozicija samo 67. Primer za to je izborno mesto Ivanec u Hrvatskoj gde je pobedio vladin kandidat sa samo 60 glasova a ne kandidat opozicije koji je osvojio 11.109 glasova, ili izborno mesto Klanjec takodje u Hrvatskoj gde je vladin kandidat sa 14 glasova pobedio opozicionog kandidata za koga je glasalo 7.614 gradjana. Posle izbora, vladu je, po drugi put, formirao Milan stojadinović, ali ni ta vlada nije uspela da reši nagomilane probleme. Bližio se Drugi svetski rat.

Hrvatsko pitanje Stojadinović je podneo ostavku u februaru 1939. godine i prepustio vlast Dragiši Cvetkoviću koji je za najvažniji zadatak smatrao rešenje hrvatskog pitanja. Cvetković je verovao da će sredjivanje unutrašnjih problema podići medjunarodni ugled Jugoslavije. Sporazum sa liderom HSS-a Vladkom Mačekom, kojim je Hrvatska postala banovina sa sopstvenim saborom i pravom odlučivanja u poljoprivredi, socijalnoj politici, prosveti, unutrašnjim poslovima i narodnom zdravlju, Cvetković je obelodanio 26. avgusta. HSS ulazi i u njegovu vladu.

Maček i Cvetković

Drugi svetski rat je bio na vidiku što dovodi do podele medju strankama u Kraljevini Jugoslaviji. Srbijanske stranke gradjanske orijentacije smatraju da je srpstvo ugroženo i pozivaju Srbe da se okupe. U Hrvatskoj se HSS deli na tri dela - ekstremno desni (ustaški), levi koji se približava komunistima, i centralni, Mačekov, koji se trudi da postigne kompromise. Rat je zatvorio jugoslovensku političku scenu, marginalizovao neke snažne parlamentarne partije i izveo na scenu proganjanu i slabu KPJ. Ona je uz pomoć oružane sile stvorene u ratu i blagoslov svih saveznika u antifašističkoj koaliciji, postala glavni faktor druge Jugoslavije.

Marko Protić, MONDO